Wednesday 12 July 2023

ઇતિહાસ

 3.ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ દરમિયાન હોમરૂલ લીગ ચળવળની ઉત્પત્તિ, મહત્વ અને પતન વિશે ચર્ચા કરો.

અભિગમ :

• હોમરૂલ લીગ ચળવળનો સંક્ષિપ્ત પરિચય આપો.

• આ ચળવળના ઉદભવ માટે જવાબદાર પરિબળોની યાદી બનાવો.

• ચળવળના મહત્વની ચર્ચા કરો.

• 1919 સુધીમાં ચળવળના પતનના કારણોની રૂપરેખા આપો.

જવાબ :

હોમરૂલ લીગ ચળવળ એ પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ માટેની ભારતની પ્રતિક્રિયા હતી. આ ચળવળ એની બેસન્ટ અને બાલ ગંગાધર તિલકના નેતૃત્વમાં શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ લીગ આઇરિશ હોમરૂલ લીગ પર આધારિત હતી તથા કેનેડા અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશોની જેમ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યની અંદર ડોમિનિયન સ્ટેટનો દરજ્જો હાંસલ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. ભારતમાં ઉગ્ર રાજકારણના નવા વલણનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું.

• ચળવળના ઉદભવ માટે જવાબદાર પરિબળો નીચે મુજબ હતા:

• ઉદારવાદીઓ મોર્લી-મિન્ટોના સુધારાઓથી ભ્રમિત હતા.

• લોકોને ઊંચા કર, મોંઘવારી વગેરે સ્વરૂપે યુદ્ધના પરિણામોનો સામનો કરવો પડ્યો. 

• પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધે સામ્રાજ્યવાદી શક્તિઓના વાસ્તવિક હેતુઓ અને શ્વેત જાતિની સર્વોપરિતાનો દંતકથા તોડી અને પર્દાફાશ કર્યો.

• ચળવળનું સક્ષમ નેતૃત્વ તિલક અને એની બેસન્ટ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેના કારણે ચળવળનું ખૂબ જ પ્રાદેશિક વિસ્તરણ થયું હતું.

• 1917ની રશિયન ક્રાંતિએ પણ લીગના અભિયાનને વેગ આપ્યો.

1916 માં, એની બેસન્ટ અને તિલક દ્વારા ભારતના વિવિધ પ્રદેશોમાં બે અલગ અલગ લીગની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. જ્યારે બેસન્ટનો દૃષ્ટિકોણ અખિલ ભારતીય હતો, ત્યારે તિલકની લીગમાં ભારતના શિક્ષિત ઉચ્ચ વર્ગની જ ભાગીદારી હતી. પરંતુ બંને રાજકીય શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપીને ભારતમાં સ્વ-સરકાર હાંસલ કરવાના સામાન્ય ઉદ્દેશ્યથી પ્રેરિત હતા.

• મહત્વ

• આ ચળવળએ સ્વતંત્રતા ચળવળને ફરીથી સક્રિય કરી જે સુરત અધિવેશનમાં કોંગ્રેસના વિભાજન પછી નિષ્ક્રિય થઈ ગઈ હતી કારણ કે ઉદારવાદી કોંગ્રેસીઓ અને ગોખલેના સર્વન્ટ્સ ઑફ ઈન્ડિયા સોસાયટીના સભ્યો પણ ચળવળમાં જોડાયા હતા.

• જનતા માટે તેણે તેનું ધ્યાન શિક્ષિત વર્ગને બદલે જનતા પર કેન્દ્રિત કર્યું અને આ રીતે સ્વ-સરકારના આદર્શોને પ્રોત્સાહન આપ્યું.

• આના દ્વારા સ્ટડી રૂમ, લાયબ્રેરી, અખબારો વગેરે દ્વારા રાજકીય શિક્ષણ અને વિચાર વિમર્સ ને પ્રોત્સાહન આપ્યું.

• ચળવળએ નવી પેઢીના ઘણા નેતાઓને આગળ લાવ્યા અને રાષ્ટ્રવાદી ચળવળને ગુજરાત અને સિંધ જેવા નવા વિસ્તારોમાં વિસ્તારી.

• તેણે લખનૌ સંધિ (1916)માં ઉદારવાદીઓ અને ઉગ્રવાદીઓના એકીકરણ દ્વારા કોંગ્રેસને પુનર્જીવિત કરવામાં સફળ થયા.

જો કે, અસરકારક સંગઠનના અભાવે, 1917-18 દરમિયાન કોમી રમખાણોની ઘટનાઓ, મોન્ટેગુ-ચેમ્સફોર્ડ સુધારાને કારણે અગ્રણી રાષ્ટ્રવાદી નેતાઓમાં વિભાજન અને અસ્થિર નેતૃત્વને કારણે હોમ રૂલ લીગ ચળવળ 1919 સુધીમાં તેનું પતન થઈ ગયું. તેમ છતાં, ચળવળએ ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામના પછીના સમયગાળામાં બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદીઓ ને પડકારોનો આપવા માટે પુષ્ટભૂમિ તૈયાર કરી.

No comments:

Post a Comment

SDG 17

 The Sustainable Development Goals (SDGs), also known as the Global Goals, are a set of 17 interconnected goals established by the United Na...